De Aziziye-moskee – een uniek monument van de laat-Ottomaanse architectuur in Konya

In het centrum van Konya, in de zakenwijk van het district Karatay, staat de Aziziye-moskee — een van de meest bijzondere religieuze monumenten van Centraal-Anatolië. De dubbele minaretten met hun zuilengalerijen trekken meteen de aandacht: een dergelijke architectonische oplossing is in geen enkele andere moskee in Turkije te vinden. De Aziziye-moskee werd in 1874 gebouwd na een brand die het vorige gebouw verwoestte, in opdracht van Pertevniyal — de moeder van sultan Abdülaziz, naar wie de moskee is vernoemd. Dit is de laatste grote moskee die in Konya werd gebouwd tijdens het Ottomaanse Rijk. De combinatie van laat-Ottomaans eclecticisme, barokke motieven, neoklassieke details en een traditionele Turkse indeling maakt het tot een architectonisch manifest van zijn tijd: rijk, enigszins overdadig en volkomen uniek.

Geschiedenis en oorsprong van de Aziziye-moskee

De geschiedenis van de Aziziye-moskee begint lang voor 1874. Het eerste gebouw op deze plek werd tussen 1671 en 1676 gebouwd door Damad Mustafa Pasha — de schoonzoon van sultan Mehmed IV, echtgenoot van zijn dochter Hatice Sultan. Deze oorspronkelijke moskee stond bijna twee eeuwen, totdat ze in 1867 werd verwoest door een brand die ook de naburige winkels in de as legde. De vlammen lieten bijna niets van het gebouw over.

Pertevniyal Valide Sultan, de moeder van de toenmalige sultan Abdülaziz, nam de restauratie van de moskee op zich. Daarom draagt de moskee de naam "Aziziye": deze verwijst naar de naam van Abdülaziz. Volgens de Turkse Wikipedia werd het nieuwe gebouw in 1876 voltooid dankzij de gezamenlijke inspanningen van Abdülaziz zelf en zijn moeder. De naam van de architect is niet bewaard gebleven — een zeldzaam geval voor een groot laat-Ottomaans bouwwerk. De moskee werd het laatste belangrijke religieuze bouwwerk van Konya dat werd opgericht vóór het einde van het Ottomaanse Rijk.

Ze ligt in het zakelijke centrum van de stad, in de wijk Karatay, vlak bij het Mevlana-museum. Deze ligging is geen toeval: de wijk tussen de bazaars en de soefikloosters was altijd het hart van het stadsleven van Konya, een plek waar handel en spiritualiteit naast elkaar bestonden. De bouw van een grote moskee juist op deze plek onderstreepte de status van het vernieuwde religieuze centrum.

In de 20e eeuw, na de afschaffing van de traditionele madrasa's en de hervormingen van Atatürk, werd de moskee meerdere malen gerestaureerd. Tegenwoordig is het nog steeds een actieve stadsmoskee, die gelovigen ontvangt voor de vijf dagelijkse gebeden en tussen de gebeden door open is voor toeristen.

Architectuur en bezienswaardigheden

De Aziziye-moskee is een sprekend voorbeeld van wat in de 19e eeuw de 'eklektik üslup', de eclectische stijl, werd genoemd. Onder leiding van de Balyan-architecten uit Istanbul verspreidde deze stijl zich over het hele rijk, waarbij Europese barok, empirestijl en neoclassicisme werden vermengd met de traditionele Ottomaanse indeling. Het resultaat waren weelderige, sierlijke gebouwen die enigszins leken op een taart met crèmekrullen — en wat betreft omvang en zorgvuldigheid van uitvoering neemt de Aziziye-moskee in Konya een van de eerste plaatsen onder hen in.

Minaretten met kolomgalerijen

De grootste sensatie van de moskee zijn de twee minaretten, waarvan de galerijen-sherifes niet door massief metselwerk worden ondersteund, maar door dunne zuilen. Een dergelijke oplossing is uniek voor Turkije: nergens anders is er een soortgelijk balkon met zuilengalerij op een minaret te vinden. Als je van onderaf omhoog kijkt, lijkt het alsof de galerij in de lucht zweeft in plaats van op steen te rusten.

De voorgevel en het portaal

De hele voorgevel is gemaakt van gehouwen steen. Het noordelijke portaal – de centrale ingang – is rijkelijk versierd met houtsnijwerk: gedraaide zuilen aan de zijkanten, kantachtige arabesken, rozetten, palmetten en reliëfkrullen bedekken de deurstijlen en de archivolte letterlijk met een ononderbroken tapijt van ornamenten. Aan weerszijden van het portaal bevinden zich twee mihrab-nissen met versierde stenen gewelven. De oostelijke en westelijke portalen zijn bescheidener, maar in dezelfde stijl uitgevoerd.

Gebedsruimte en koepel

Binnen heeft de gebedsruimte een vierkante plattegrond, overdekt door een enkele grote koepel op een achthoekige basis. De hoekovergangen zijn afgesloten met kleine halve koepels. In de koepeltrommel bevinden zich acht ramen die daglicht binnenlaten. De muren worden onderbroken door pilonen die aan de buitenkant halfronde steunberen imiteren, die ter hoogte van de kroonlijst architravische kapitelen dragen in antieke stijl. Boven de muren bevindt zich een getrapte kroonlijst die naar buiten toe breder wordt.

Nartex en portiek met vijf koepels

De toegang tot de gebedsruimte loopt via de narthex – een portiek met vijf boogopeningen, waarbij de centrale opening aanzienlijk hoger en breder is dan de overige – een architectonisch middel dat doet denken aan de beroemde Selimiye-moskee in Edirne. De vijf koepels van verschillende grootte van de portiek benadrukken de hiërarchie van de ruimte. De narthex is verhoogd met trappen – ook een ongebruikelijke oplossing: gewoonlijk ligt de hoofdzaal in Turkse moskeeën op hetzelfde niveau als de straat.

Mihrab, minbar en interieurversiering

De mihrab is gemaakt van blauwachtig lokaal marmer – het zogenaamde "gök mermeri", het hemelse marmer van Konya. Het reliëfwerk combineert barokke krullen met traditionele islamitische motieven: aan de ophangingen van de boog hangen 'empire'-achtige vergulde guirlandes, in de nis is Arabische kalligrafie te zien. Ook de minbar is van marmer: de zijpanelen zijn versierd met kantachtig houtsnijwerk met geometrische motieven, en de baldakijn boven de preekstoel wordt gedragen door vier zuilen. De hele decoratie is een voorbeeld van die 'neobarokke' stijl die Istanbul in de tweede helft van de 19e eeuw in de provincie verspreidde. De arabesken en medaillons met inscripties op de muren zijn van de hand van de lokale kalligraaf en decorateur Mahbub Efendi.

Waterspuwers en fonteinen

Aangezien de moskee geen binnenplaats (avlu) heeft, grenzen de shadyrvans voor de rituele wassing aan de oostzijde van de moskee, aan de voet van de minaretten. Ze worden overdekt door zeszuilige koepels van wit marmer. Ernaast ligt een klein parkje.

Interessante feiten en legendes

• De zuilengalerijen op de minaretten van de Aziziye hebben geen gelijkenis in Turkije: de balkongalerij rust op sierlijke zuilen in plaats van op massief metselwerk, wat de moskee architectonisch gezien absoluut uniek maakt.
• De decoratie van de mihrab en het interieur is gemaakt door één meester – de beroemde kalligraaf en kunstenaar Mahbub Efendi, die de koepel, bogen en medaillons beschilderde en verschillende stijlen tot een geheel samenbracht.
• De moskee werd gebouwd in opdracht van de moeder van de sultan, wat op zich een traditie is: de valide-sultans van het Ottomaanse Rijk waren vaak opdrachtgevers van grote religieuze bouwwerken — denk maar aan de Nieuwe Moskee in Istanbul, gebouwd door Kösem Sultan.
• Het oorspronkelijke gebouw uit 1671–1676 werd gebouwd door de schoonzoon van Mehmed IV, Damad Mustafa Pasha. In Istanbul wordt deze architectonische beschermheer in verband gebracht met verschillende moskeeën en madrasa's uit het Köprülü-tijdperk.
• De Aziziye-moskee wordt beschouwd als de laatste grote moskee die tijdens het Ottomaanse Rijk in Konya werd gebouwd – een soort 'afscheidsgebaar' van de keizerlijke architectuur in deze stad van soefi's en Seltsjoekse vazals.

Hoe er te komen

De Aziziye-moskee ligt in het zakelijke centrum van Konya, in de wijk Karatay, op enkele minuten lopen van het Mevlana-museum. Exacte coördinaten: 37,8699° noorderbreedte, 32,5008° oosterlengte. Vanaf de luchthaven van Konya (KYA) kunt u het stadscentrum bereiken met stadsbussen (lijn Havacılar) of met de taxi — de rit duurt ongeveer 15–20 minuten. De luchthaven ontvangt rechtstreekse vluchten vanuit Istanbul (luchthavens IST en SAW) en Ankara.

Vanuit Ankara is het gemakkelijk te bereiken met de Hızlı Tren (hogesnelheidstrein): de reistijd is ongeveer 1 uur en 40 minuten, treinen vertrekken meerdere keren per dag vanaf het station Ankara Gar. Vanuit Istanbul zijn er ook rechtstreekse YHT-verbindingen (~3,5 uur). In Konya zelf ligt de moskee op loopafstand van de meeste bezienswaardigheden in het centrum: ongeveer 300 meter ten oosten van het Mevlana-museum en ongeveer 800 meter van de Alaeddin-moskee. Stadsbussen stoppen op de hoofdstraat Aladdin Bulvarı, op een steenworp afstand van de moskee.

Tips voor reizigers

De Aziziye-moskee is een actieve moskee, dus de bezoekuren zijn afhankelijk van het gebedsschema. De beste tijd voor een bezoek is tussen het ochtend- en middaggebed of tussen het middag- en avondgebed. Vlak voor de azan en tijdens het gebed wordt toeristen gevraagd bij de ingang te wachten of rustig vanaf de zijkant toe te kijken.

Er geldt een kledingvoorschrift: vrouwen moeten hun hoofd en schouders bedekken, mannen moeten hun schoenen uittrekken bij het betreden van de gebedsruimte. Bij de ingang zijn meestal gratis sjaals en schoenenzakjes beschikbaar. In de moskee zelf mag er gefotografeerd worden, maar zonder flits en bij voorkeur tijdens de rustige uren.

Het beste moment voor een bezoek is 's ochtends op een doordeweekse dag. 's Avonds op vrijdag en in het weekend zijn er aanzienlijk meer bezoekers, waardoor het moeilijker is om het interieur in alle rust te bekijken. In de lente (april–mei) en vroege herfst (september–oktober) heerst er in Konya zacht weer — de aangenaamste tijd voor wandelingen door het centrum.

Combineer uw bezoek met een rondleiding langs de nabijgelegen bezienswaardigheden: het Mevlana-museum (het mausoleum van de stichter van de Mevlevi-orde, op 300 meter afstand), de Iplikçi-moskee (13e eeuw), de Ince Minare-medrese (Slanke Minaret) en de Aziziye-bazaar direct aan de muren van de moskee. In één dag kunt u alle vier de bezienswaardigheden in Konya te voet bezoeken. Als u vanuit Ankara met de Hızlı Tren bent gekomen, is een dagtrip een handige optie: 's ochtends vertrekken, 's avonds terugkeren. Ervaren reizigers raden aan om van tevoren de gebedstijden te controleren in de Muslim Pro-app of op de website diyanet.gov.tr — dit bespaart tijd en zorgt ervoor dat u zonder wachttijd naar binnen kunt. Tot slot: ga niet weg zonder nog een keer naar de minaretten aan de buitenkant te kijken – juist deze kolomvormige serefs maken de Aziziye-moskee niet alleen mooi, maar ook werkelijk uniek in de architectuur van heel Turkije.